Francuskie poczucie humoru – parodia w świetle prawa autorskiego.

Czy parodia może sama w sobie korzystać z ochrony prawa autorskiego? A jeśli tak, to czy można ją później swobodnie wykorzystywać w kolejnych dziełach?

Z tymi pytaniami zmierzyły się francuskie sądy w dwóch interesujących sprawach dotyczących reinterpretacji powszechnie znanych postaci i dzieł.

Mona Lisa w wersji Playmobil

Sąd Apelacyjny w Paryżu rozstrzygał sprawę dotyczącą ochrony prawnoautorskiej utworu parodystycznego oraz możliwości wykorzystywania go przez innego artystę.

Spór dotyczył dzieła „La Joconde Playmobil”. Jego autor, francuski malarz, dokonał reinterpretacji słynnej „Mony Lisy”, zastępując postać kobiety figurką Playmobil. W ten sposób powstała charakterystyczna, parodystyczna wersja obrazu Leonarda da Vinci.

Inny francuski artysta opracował natomiast technikę polegającą na nanoszeniu fotografii na panele. Autor „La Joconde Playmobil” odkrył następnie, że artysta ten prezentował i oferował do sprzedaży panele odtwarzające fragmenty jego dzieła.

Sąd I instancji w Paryżu oddalił powództwo. Uznał, że dzieło nie może korzystać z ochrony prawa autorskiego, ponieważ nie spełnia wymogu oryginalności.

Autor złożył apelację.

Sąd Apelacyjny uchylił wcześniejszy wyrok i zwrócił uwagę, że przy ocenie oryginalności utworu nie należy utożsamiać jej z jego nowością. Zdaniem sądu dzieło miało oryginalny charakter, mimo że wykorzystywało elementy powszechnie znanego obrazu.

O oryginalności przesądzał bowiem twórczy wkład autora. Charakterystyczna postać kobiety z obrazu Leonarda da Vinci została przekształcona w figurkę Playmobil, co nadawało dziełu indywidualny i rozpoznawalny charakter.

Sąd uznał więc, że parodystyczna wersja „Mony Lisy” może korzystać z ochrony prawa autorskiego. Jednocześnie stwierdził, że panele wykonane przez pozwanego – mimo wprowadzenia do nich pewnych zmian – naruszały prawa majątkowe i osobiste autora.

Wniosek jest ciekawy: utwór, który sam powstał jako parodia wcześniejszego dzieła, może stać się przedmiotem ochrony prawnoautorskiej. Jego dalsze kopiowanie nie musi już być dozwolone tylko dlatego, że pierwotnie miał charakter parodystyczny.

Innymi słowy – parodia może mieć swojego autora, a autor może mieć swoje prawa.

Tintin też ma swoje granice

W innym orzeczeniu francuski Sąd Apelacyjny analizował, kiedy rzeźba inspirowana postacią Tintina może zostać uznana za parodię w rozumieniu prawa autorskiego.

Uprawnieni z tytułu majątkowych praw autorskich do postaci Tintina wystąpili przed sądem w Marsylii przeciwko artyście, który wykonał rzeźbę inspirowaną bohaterem komiksów. Zarzucili mu naruszenie praw autorskich.

Artysta bronił się, wskazując, że jego dzieło stanowi parodię, a więc mieści się w granicach dozwolonego użytku.

Sąd I instancji uwzględnił jednak roszczenie powodów. Sprawa trafiła następnie do apelacji.

Sąd Apelacyjny w Aix-en-Provence przeanalizował warunki, jakie powinien spełniać utwór parodystyczny.

Zdaniem sądu dzieło, które nawiązuje do wcześniej istniejącego utworu, powinno zawierać na tyle wyraźne różnice, aby odbiorca nie mógł pomylić go z oryginałem. Musi także zawierać element humorystyczny lub karykaturalny, charakterystyczny dla parodii.

W analizowanej sprawie warunki te nie zostały spełnione.

Sąd uznał, że przedstawienie podobizny Tintina z niewielkimi zmianami nie może zostać zakwalifikowane jako parodia. Wprowadzone przez artystę modyfikacje miały przede wszystkim charakter estetyczny i nie świadczyły o wystarczającym twórczym przetworzeniu pierwotnego utworu.

Samo „zrobienie czegoś trochę inaczej” nie wystarczy więc, aby można było powołać się na parodię.

Gdzie przebiega granica?

Oba orzeczenia dobrze pokazują, jak nieoczywiste potrafią być zagadnienia prawa autorskiego.

Z jednej strony twórca może korzystać z istniejącego dzieła, przekształcając je w parodię. Z drugiej – efekt takiego przekształcenia może sam uzyskać ochronę prawnoauto rską. Nie każda modyfikacja cudzego utworu będzie też automatycznie parodią.

Prawo autorskie jest częścią prawa własności intelektualnej i obejmuje bardzo szeroki zakres zagadnień. Ich pełne omówienie wymagałoby znacznie obszerniejszego opracowania. Już jednak powyższe przykłady pokazują, że granica pomiędzy inspiracją, dozwolonym wykorzystaniem, twórczym przekształceniem a naruszeniem praw autorskich może być bardzo cienka.

I nie dotyczy to wyłącznie francuskich artystów.

Co to ma wspólnego z przedsiębiorcą?

Zostawiając na chwilę spory dotyczące Mony Lisy, Playmobil i Tintina, warto zadać bardziej praktyczne pytanie:

czy przedsiębiorca w swojej codziennej działalności ma do czynienia z prawem autorskim?

Zdecydowanie tak.

Jednym z najbardziej oczywistych przykładów jest branża IT.

Programy komputerowe, aplikacje czy inne rozwiązania informatyczne mogą podlegać ochronie na gruncie prawa autorskiego. Co więcej, bardzo duża część rozwiązań IT jest przygotowywana na zamówienie konkretnego klienta albo udostępniana kontrahentowi na podstawie licencji.

I właśnie na tym etapie zaczynają się pytania praktyczne:

• kto może korzystać z danego rozwiązania,
• w jakim zakresie,
• przez jaki czas,
• na jakim terytorium,
• czy może je modyfikować,
• czy może udostępniać je dalej,
• a przede wszystkim – jakie prawa rzeczywiście nabył.

W umowach niezwykle istotne jest m.in. prawidłowe określenie pól eksploatacji, czyli – w dużym uproszczeniu – sposobów korzystania z utworu.

Źle skonstruowane postanowienia mogą sprawić, że strony będą zupełnie inaczej rozumiały zakres nabytych praw. A to, co na etapie podpisywania umowy wydaje się szczegółem, przy późniejszym sporze może mieć podstawowe znaczenie.

Dlatego przy umowach dotyczących oprogramowania, materiałów marketingowych, projektów graficznych, zdjęć, stron internetowych, dokumentacji czy innych rezultatów pracy twórczej warto zwrócić uwagę nie tylko na ich biznesowy cel, ale również na prawidłowe uregulowanie kwestii praw autorskich.

Bo – jak pokazuje francuska Mona Lisa w wersji Playmobil – czasem nawet żart może być całkiem poważną sprawą prawną.